VII Obwód "Obroża" Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej
:::  Aktualna pozycja:  Obroża \ Oddziały Dywersji Bojowej  :::

ODDZIAŁY DYWERSJI BOJOWEJ VII OBWODU "OBROŻA"
OKRĘGU WARSZAWSKIEGO ARMII KRAJOWEJ


Odznaka KEDYW


     Intensywny rozwój oddziałów dywersyjnych nastąpił w okresie od połowy 1942 r. do marca 1943. Szczególne zasługi na tym odcinku położył por./mjr Roman Grotowski "Roman", "Ers", "Epstein". Który zaangażował do oddziałów specjalnych absolwentów konspiracyjnych szkół podchorążych i podoficerskich z VII Obwodu.
     Dokładniejsze udokumentowanie procesu tworzenia poszczególnych oddziałów specjalnych (OS), później przemianowanych na oddziały dywersji bojowej (ODB), znajdą czytelnicy w monografii J.Z. Sawickiego, zatytułowanej: "VII Obwód Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej "Obroża" (Warszawa 1990, PWN).
     Dzięki książce H. Witkowskiego, która ukazała się w roku 1984 i rzetelnie uwzględniła dokumentację z archiwum "Obroży", możemy zapisać zwycięską, choć krwawą treścią białą plamę niewiedzy o czynie zbrojnym żołnierzy "Obroży" w oddziałach "Kedywu". Żołnierze "Obroży" stanowili 44% stanu osobowego "Kedywu" Okręgu Warszawskiego. Oddział dyspozycyjny i rejonowe oddziały specjalne "Obroży" wykonały 281 z 464 bojowych akcji dywersyjnych, czyli 60% tych akcji. Czytelnicy mogą doszukać się ponadto wielu opisów operacji bojowych, takich jak na przykład atak na "Urlaubzug" pod Celestynowem 12 grudnia 1943 r., w której straty nieprzyjaciela wyniosły 350 żołnierzy wyeliminowanych z walki (w tym 127 poległych) przy stratach własnych: 1 poległy i 4 rannych.
     Cechą charakterystyczną działalności rejonowych ODB w VII Obwodzie "Obroża" było tylko ich operacyjne podporządkowanie dowódcy Komendy Dywersji Okręgu Warszawskiego oznaczonej kryptonimem "Kedyw" OW. Bezpośrednie dowodzenie należało do dowódców rejonu. Dzięki temu między innymi mimo bardzo intensywnej działalności bojowej oddziałów dywersyjnych nigdy na terenach "Obroży" nie stanęły szubienice, nie było też bardziej dotkliwych represji wroga.


Schemat organizacyjny KEDYW - kliknij, aby powiększyć


     Jesienią 1942 r. w dowództwie Armii Krajowej rozpoczęto prace nad organizacyjnym wyodrębnieniem działań dywersji bojowej. Wyrazem tego było utworzenie w Komendzie Głównej AK w listopadzie 1942 r. Kierownictwa Dywersji o kryptonimie "Kedyw", którego pierwszym dowódcą był płk Emil Fieldorf "Nil".

     Rozkazem nr 84 z 22 II 1943 r. "Uporządkowanie odcinka walki czynnej" wyodrębniono zadania dla "Kedywu" Komendy Głównej oraz "Kedywu" Komendy Okręgu.

     Zadania te "Kedyw" Okręgu Warszawskiego (OW) na terenie VII Obwodu "Obroża" realizował przez oddziały dywersji bojowej (zwane również oddziałami specjalnymi) podległe dowództwu "Kedywu" OW operacyjnie, a będące w organizacji i w dyspozycji bezpośredniej dowództwa Rejonów. W pewnym zakresie i czasie na terenie "Obroży", wyłącznie na terenie IV Rejonu i częściowo III Rejonu, działał oddział będący w bezpośredniej dyspozycji dowództwa "Kedywu" OW.

     Działająca na terenie tzw. linii otwockiej grupa por. "Skrytego" była oddziałem powstałym w marcu 1943 r. pod dowództwem por. Romana Grotowskiego "Ersa". W skład jego oddziału weszły cztery grupy bojowe (łącznie ok. 140 ludzi) w Radości, Falenicy, Otwocku i Rembertowie. Po aresztowaniu w lipcu 1943 r. por. Grotowskiego, 15 sierpnia 1943 r. dowództwo nad grupą przejął por. Leon Tarajkiewicz "Gryf". 6 września tego roku został ranny w czasie prób na poligonie doświadczalnym, tak że oddział został bez dowódcy. Dopiero w połowie września 1943 r. stanowisko dowódcy objął skoczek spadochronowy "cichociemny" por. Józef Czuma "Skryty". Od jego pseudonimu oddział przyjął nazwę, której używano zarówno w IV Rejonie VII Obwodu, jak również w okresowych sprawozdaniach "Kedywu" OW do "Kedywu" Komendy Głównej.

     Oprócz oddziałów będących w bezpośredniej dyspozycji "Kedywu" OW zadania sabotażowo-dywersyjne były wykonywane przez Oddziały Dywersji Bojowej podległe dowództwu "Kedywu" operacyjnie, tj. przez ODB Obwodów, a w VII Obwodzie "Obroża" przez ODB poszczególnych Rejonów.

     Łącznie w latach 1943-1944 (do sierpnia) wykonano 549 akcji sabotażowo-dywersyjnych na terenie całego Okręgu Warszawskiego, tj. wszystkich siedmiu Obwodów, w tym 85 akcji tzw. "sabotażu chemicznego" oraz 464 akcje dywersyjno-bojowe. W liczby tej ponad połowa (60%), tj. 281 przeprowadzonych akcji przypada na VII Obwód "Obroża".

     Zadania dywersyjno-bojowe określone dla "Kedywu" OW wykonane w VII Obwodzie "Obroża":

Lp.ZadaniaIlość akcji
1Skierowane przeciw komunikacji, tj. dywersja kolejowa, obejmująca wykolejenie pociągów, wysadzanie torów kolejowych, ataki na pociągi
w tym:
wykonane przez ODB "Skrytego"
wykonane przez ODB Rejonów "Obroży"
w tym rejony 1-3; III-1,
11

7
4

2Skierowanie przeciw niemieckim urzędom, gospodarce i propagandzie, tj. niszczenie i palenie akt w gminach, arbeitsamtach itp., niszczenie obiektów gospodarczych służących Niemcom, niszczenie aparatury kinowej itp.
w tym:
wykonane przez ODB "Ersa" i "Skrytego"
wykonane przez ODB Rejonów "Obroży"
w tym Rejony: I-12; II-2; III-12; IV-9; V-12; VI-7; VII-9; VIII-7.
78

8
70

3Działania stanowiące odwet i samoobronę, tj. uderzenia na obiekty niemieckie, dywersja osobowa: wykonanie wyroków na Niemcach, volksdeutschach, konfidentach, kolaborantach, bandytach,
w tym:
wykonane przez ODB "Skrytego"
wykonane przez ODB Rejonów "Obroży",
w tym Rejony: I-20; II-9; III-16; IV-8; V-12; VI-4; VII-6; VIII-4.
87

4
83

4Różne akcje zbrojne, w tym ochrony zrzutów, przewozy broni i sprzętu dywersyjnego i osłona radiostacji i magazynów broni, ostre ćwiczenia z bronią, ekshumacja zwłok,
w tym:
wykonane przez ODB "Skrytego"
wykonane przez ODB Rejonów "Obroży"
w tym rejony: I-10; II-2; III-25; V-10; VI-2; VII-3; VIII-3.
59

2
57

5Akcje dozbrojeniowe i rekwizycyjne, tj. indywidualne akcje rozbrojeniowe Niemców, straży przemysłowej, uprowadzenie samochodów, akcje rekwizycyjne,
w tym:
wykonane przez ODB "Skrytego"
wykonane przez ODB Rejonów "Obroży"
w tym Rejony: I-14; II-2; III-10; IV-2; V-8; VI-3; VII-3; VIII-3.
46

1
45

     Z ogólnej liczby 281 akcji wykonanych przez ODB "Kedywu" OW w VII Obwodzie "Obroża" 259 akcji, tj. 92% zostało wykonanych przez ODB Rejonów.

     ODB "Ersa" - "Skrytego" działające w zasadzie na terenie IV Rejonu wykonały 22 akcje (wykazane w sprawozdaniach "Kedywu" OW), w tym 7 akcji kolejowych, w których 2 akcje polegały na opanowaniu stacji kolejowych (Stara Wieś i Pogorzel) i zatrzymaniu pociągów w celu zdobycia broni, 5 akcji dotyczyło wykolejenia i ostrzelania wojskowych pociągów pospiesznych. Z akcji o większym prestiżowym znaczeniu należy wymienić również zorganizowaną w rejonie Radiówka zasadzkę na samochody pelengacyjne. Od września 1943 r. oddział ten dowodzony przez por. J. Czumę "Skrytego" wykonał 8 akcji niszczenia akt w niemieckich urzędach, akcję wykradzenia zwłok w kostnicy w Otwocku, cztery akcje likwidacyjne. Na szczególną uwagę zasługują dwie akcje: starcie zbrojne w elektrycznym pociągu z Otwocka do Warszawy oraz brawurowa obrona magazynu broni w Radości, dowodzone przez plut. pchor, Feliksa Zarembę dowódcę grupy "Radość".

     Były to akcje obronne wykonane przez żołnierzy "Kedywu" z brawurową odwagą, bez własnych strat, przy pełnym zaskoczeniu wroga. W akcjach tych Niemcy ponieśli znaczne straty, co najmniej 5 zabitych i 5 rannych. Plut. pchor. Feliks Zaremba "Żmudzin" za obronę magazynu broni w Radości był odznaczony Orderem Virtuti Militari, a jego zastępca kpr. Jerzy Mrozowski "Nemo" Krzyżem Walecznych.

     Oprócz wyżej wymienionej grupy, zwanej również pododdziałem "Radość", liczącej około 40 ludzi, w skład oddziału "Skrytego" po reorganizacji jesienią 1943 r. wchodziły następujące pododdziały: "Świdry-Wiązowna" około 35 osób, dowódca pchor. A. Akajewicz "San", zastępca dowódcy pchor. Ryszard Barański "Okrzeja", "Falenica" - 20-osobowa grupa, dowódca pchor. Marian Wesołowski "Marian", zastępca (faktycznie dowodzący grupą) Wacław Szczepkowski "Wacław"; pododdział ":Rembertów" - dowódca pchor. Eugeniusz Bocheński "Dubaniec".

     Od lutego 1944 r. siła uderzeniowa oddziału "Skrytego" stopniowo malała na skutek ponoszonych strat. W nocy z 24 na 25 stycznia grupa "Radość" w wyniku wyżej wspomnianego najścia Niemców straciła niemal całą posiadaną broń.4 marca poległ w czasie obrony tajnej radiostacji w Rembertowie pchor. E. Bocheński, potem kontakt z jego grupą został zerwany, 3 kwietnia zostali zastrzeleni w Otwocku pchor. A. Akajewicz i pochor. R. Barański. Oddział zmniejszył się do 65-70 ludzi. Z dniem 1 maja 1944 r. oddział "Skrytego" wraz z uzbrojeniem został podporządkowany bezpośrednio Komendantowi VII Obwodu "Obroża", a w zasadzie w znacznej części dowódcom IV Rejonu "Fromczyn" w Otwocku i III Rejonu "Dęby" w Rembertowie, podlegając pod względem operacyjnym tak jak inne ODB Rejonów dowódcy "Kedywu" Okręgu Warszawskiego.

     Po aresztowaniu przez gestapo 12 lipca 1944 r. por. J. Czumy "Skrytego", a następnie jego straceniu, oddział został całkowicie podporządkowany dowódcy IV Rejonu "Fromczyn".

     Według sprawozdań "Kedywu" "Przystań" w okresie do lipca 1943 r. na terenie "Obroży" Rejonowe Oddziały Specjalne wykonały 80% z ogólnej liczby wykonanych akcji. W następnych okresach procent ten się zwiększa, Od sierpnia 1943 do marca 1944 ("Kedyw Kolegium") wynosi 85%, w kwietniu i maju 1944 r. ("Kedyw Cenzura") 98%, a w czerwcu i lipcu 1944 r. "U" 100%. Z powyższych wskaźników wynika, że z czasem dowództwo "Kedywu" OW powierzało wykonanie coraz większej ilości akcji dywersyjno-bojowych na terenie VII Obwodu "Obroża" oddziałom dywersji bojowej Rejonów.

     Formalnym wyrazem tego była zarówno wyżej wymieniona zmiana kryptonimów "Kedywu" Okręgu, jak również zmiana kryptonimów Rejonowych Oddziałów, które do marca 1944 r. były nazywane OS, tj. Oddziałami Specjalnymi, a od kwietnia 1944 r. ODB, tj. Oddziałami Dywersji Bojowej poszczególnych Rejonów.

Fragmenty opracowania kpr. pchor. por. Jerzego Lachowicza ps. "Szekspir", "Jurek",
żołnierza "Kedywu" ODB I Rejonu "Marianowo-Brzozów"


Orzeł KEDYW

AKTYWNOŚĆ ODB "OBROŻY" I ODZIAŁÓW DYSPOZYCYJNYCH TZW. LINII OTWOCKIEJ "KEDYWU" W KWIETNIU 1944 R.

     Działalność oddziałów dywersji bojowej była zorganizowana i kontrolowana według bardzo precyzyjnie określonych reguł. Dla zapewnienia nie budzących wątpliwości informacji meldunki indywidualne i okresowe były weryfikowane przez kontrwywiad lub konfrontowane z raportami policji granatowej lub żandarmerii niemieckiej.

     Oto odpis sprawozdania "Kedywu-Kolegium" z kwietnia 1944 r. (zdeponowanego w Archiwum Wojskowego Instytutu Historycznego - WIH, sygn. III/31/18), świadczącego o roli, jaką w dywersji spełniały OS lub ODB "Obroży".


Sprawozdanie Dywersji Bojowej - IV 1944

/ przepisane z oryginału /

S p r a w o z d a n i e
za miesiąc kwiecień 1944 r.
Dywersja bojowa

  1. Dn. 1.4. w nocy opanowano opieczętowane mieszkanie aresztowanego ob. Kazika1, zabierając wzgl. Niszcząc pozostałe materiały obciążające, oraz cenne rzeczy prywatne, które oddano rodzinie. (D-ca Staszek2+ 20 żołnierzy; gr [upa] Andrz. [eja3].
  2. Dn. 1.4. Arbeitsamt w Piasecznie - spalono wszystkie akta - zlikwidowano przy akcji komisarza + kpr. HW. Zdobycz: - 1 pistolet 9 mm, 1 pistolet 7 mm, 2 telefony, kasetka, pieniądze, teczka z aktami. - (akcja z potyczką, bez strat.). D-ca pchor. Żbik4+ 6. (D. B. składu G.)
  3. Dn. 1.4. Arbeitsamt Wilanów - spalono wszystkie akta. D-ca ppor. Gryf5+ 5. (D. B. składu G.)
  4. Dn. 1.4. Arbeitsamt Młociny - spalono wszystkie akta. D-ca ppor. Sylwester6+ 9. (D. B. skład L.)
  5. Dn. 1.4. Arbeitsamt Otwock - zniszczono wszystkie akta. D-ca Skryty7+ 9.
  6. Dn. 1.4. Arbeitsamt Falenica - zniszczono wszystkie akta. D-ca Żmudzin8+ 8 (gr [upa] Skry [tego]).
  7. Dn. 3.4. Arbeitsamt Włochy - spalono wszystkie akta. D-ca st. strzelec, Tworzymir9+ 4. (D. B. składu J.)
  8. Dn. 5.4. ok. godz. 18 wykonano akcję alarmową: opanowano kamienicę przy ul. Lwowskiej 7, wyważono łomem drzwi m. Nr, 12 celem udostępnienia znajdującej się w mieszkaniu skrytki (K.W.) Skład patrolu: 1 + 13. D-ca Żbik10(gr [upa] A [ndrzeja])
  9. Dn. 5.4. godz 21. Kino w Rembertowie - zniszczono całą aparaturę wraz z kabiną. - D-ca pchor. Błyskawica11+ 5. (D.B. skład D)
  10. Dn. 10.4. godz. 20. - 6 bimbrowni na terenie Wygoda - zniszczono urządzenie. D-ca pchor. Błyskawica11+ 6 (D. B. składu D.)
  11. Dn. 6.4. założono na dw. Zach. Dwie bomby zegarowe do pociągu do Gdańska i Królewca. Opóźnienie: około 3 godz. Skutku stwierdzić się nie udało. Ze względu na czysto niemiecką obsługę pociągu o informacje trudno. (gr. Andrz.)
  12. Dn. 10.4. zastrzelono na Bielanach 2 Niemców mundurowych i 3 kobiety szantażystki, ponieważ oskarżały one pertraktujących z nimi 2 naszych żołnierzy o zwrot sumy, która miała być obrócona na wynagrodzenie za zwolnienie aresztowanego; oskarżyły o przynależność do PZP, a obecni Niemcy wszczęli strzelaninę. Szczegółowy raport złożono oddzielnie (gr. Andrz.)
  13. Dn. 10.4. godz. 22 - Mleczarnia w Koniku Nowym - rozmontowano, częściowo zniszczono, urządzenie - spalono spisy konty[n]gent[ów] mleczarskich i książki. D-ca Marysia12+ 11. (D.B. składu D.)
  14. Dn. 10.4. godz. 24.30 Zlewnia mleka w Okuniewie - zniszczono urządzenie. D-ca kpr. Marysia + 11. (D.B. składu D.)
  15. Dn. 11.4. ok. godz. 19 opanowano opieczętowane mieszkanie przy ul. Filtrowej 30 m 8 niszcząc znaczną ilość papierów (Baszty), oraz wywożąc cenne przedmioty prywatne, które zwrócono właścicielom, Skład patrolu 1 + 8, D-ca ob. Staszek (gr. Andrz.)
  16. Dn. 15. i 21.4. w godz. połud. Likwidacja targowników - zniszczono materiał dotyczący konty[n]gentu mięsnego. D-ca Gryf + (D. B. składu G.)
  17. Dn. 16.4. Zniszczono 4 bimbrownie na terenie Miłosna. D-ca kpr. Marysia + 11. (D. B. składu D.)
  18. Dn. 17, 18, 19 i 20.4. była przygotowana zasadzka w m. Borzęcin przeciwko żandarmom. Akcja wyniku nie dała, bo żandarmi nie przyjechali, Zasadzkę wykonywał d-ca Staszek + 50 ludzi (gr. Andrz.). Równocześnie w ciągu tylko jednej nocy z 18 na 19 patrol boj. D. B. "19" (w składzie 10 ludzi) osłaniał drogę z Błonia, a 2 patrole gr. Kosy13(w sile łącznie 20 ludzi) osłaniały drogi wyjazdowe z Warszawy.
  19. Dn. 22.4. godz. 21.15 rozbrojono S.S. Ukraińca. Zdobycz - 1 pistolet 7 mm. Wykonawca st. strz. Tworzymir (D. B. składu J.)
  20. Dn. 24.4. ok. godz. 22 w Świdrze zastrzelono 3 bahnschutzów, zdobywając 1 PM Schmiss [Schmeisser], 2 pist. Walter kal. 7,65. Wykonawca - Antek14(gr. Andrz.)
  21. Dn. 26.IV. godz. 1-2.30, kino Bajka w Legionowie - zniszczono po raz drugi całą aparaturę i ekran. D-ca ppor. Korwin15+ 7. (-DB składu B.)
  22. Dn. 27.IV. w m. Pogorzel wykonano akcję przeciw pociągowi urlopowemu pospiesznemu Lublin Stuttgart. Oddzielny meldunek złożono. (D-ca Skryty + 57 ludzi z jego grupy + 10 ludzi z gr. Andrz.)
  23. Dn. 27.IV. godz. 8.45 zniszczono spisy kontyngentu mięsnego w gm. Młociny. Wykonawca Jurand16+ 2.
  24. Dn. 27.IV. godz. 24 zniszczono urządzenia rozlewni mleka w Mościskach, natomiast zamelinowano potrzebne aparaty. Wykonawca Egzekutor17+ 7 ludzi.
  25. Z dn. 18.IV. na 19.IV. kino w Pruszkowie - zniszczono całą aparaturę. D-ca Egzekutor18+ 6.

***

     Analizując sprawozdanie z działalności dywersyjnej w Okręgu Warszawskim w kwietniu 1944 r. trzeba z satysfakcją skonstatować, że 75% akcji wykonali żołnierze rejonowych ODB VII Obwodu "Obroża" i samodzielnego oddziału dyspozycyjnego grupy "Skrytego" (okresowo nazywanego oddziałem dyspozycyjnym linii otwockiej).

     Największą aktywność wykazał ODB "Dęby" - Rembertów - 5 akcji i ODB "Gątyń" - Piaseczno - 3 akcje. Grupa "Skrytego" wykonała dwie poważne akcje, a trzecią wspólnie z Grupą "Andrzeja".

     Z 25 akcji objętych sprawozdaniem 17 akcji przypada na żołnierzy "Obroży". Pozostałe 6 obwodów warszawskich i grupa "Andrzeja" zrealizowały 7 operacji dywersyjnych.


1Kazimierz Jakubowski "Kazik", grupa "Andrzeja"; wskazany przez bahnschutza i aresztowany.
2Por. Stanisław Sosabowski "Staszek", dowódca akcji.
3Kpt. Józef Rybicki "Andrzej", dca "Kedywu - Kolegium"
4Pchor. Henryk Dyszczyk "Żbik", dca plutonu 1700, ODB V Rejonu "Gątyń" - Piaseczno VII Obwodu "Obroża".
5Ppor. Stanisław Milczyński "Gryf", dca ODB V Rejonu "Gątyń" VII Obwodu "Obroża".
6Chor. sł. st. Józef Ciesielski-Cymerman (Zimmerman) "Sylwester", dca plutonu 1799. Oddział Specjalny "Lubicz" Dowództwa Obwodu "Obroża".
7Por. sł. st. Józef Czuma, nazwisko okupacyjne: Zygmunt Krokowski "Zygmunt", "Piter", "Skryty", od października 1943 "Cichociemny", dca Samodzielnego Oddziału Dyspozycyjnego podwarszawskiego, grupa "Skrytego".
8Pchor. Feliks Zaremba "Żmudzin", dca grupy "Radość" - "Fromczyn".
9St. Strz. Grzegorz Mizierski "Tworzymir", ODB "Jaworzyn".
10Ppor. Zdzisław Zajder-Rybicki "Żbik", dca akcji przy ul. Lwowskiej 7, grupa "Andrzeja".
11Pchor. phm. Tadeusz Borowicki "Błyskawica", dca 1 drużyny 2 batalionu 6 kompani, ODB "Dęby" - Rembertów VII Obwód "Obroża"
12Kpr. Stanisław Grzelak "Marysia", dca 5 drużyny ODB III Rejonu "Dęby" - Rembertów.
13Por./kpt. Ludwik Witkowski "Kosa", dca Oddziału "Kolegium B" ODB-19-V Obwód Mokotów.
14Antoni Wojciechowski "Antek", wykonawca akcji na bahnschutzów.
15Ppor. rez. Waldemar Wyszkowski "Korwin", dca ODB 1 batalionu z I Rejonu "Marianowo-Brzozów" - Legionowo VII Obwodu "Obroża".
16NN "Jurand", żołnierz ODB VIII Rejonu "Łęgów" - Łomianki z VII Obwodu "Obroża"; wykonawca akcji w Gminie Młociny.
17"Egzekutor", kryptonim dcy ODB VIII Rejonu "Łęgów" - "Obroża".
18Por. Zdzisław Chajęcki "Andrzej", "Egzekutor VI" - kryptonim funkcyjny por. "Andrzeja", używany wcześniej kryptonim: "Gajowy", a ostatnio "Egzekutor".

Przypisy opracowała
Henryka Ballner-Kamińska "Henryka"
Prezes Koła nr 3 "Dęby" w Rembertowie
Wiceprezes Zarządu Okręgu
Warszawa-Powiat ŚZŻAK


Uwaga ogólna: pseudonimy i kryptonimy rozszyfrowane wg: J.Z. Sawicki, "VII Obwód Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej "Obroża", PWN, Warszawa 1990, oraz H.L. Witkowscy "Kedywiacy", Instytut Wyd. PAX, Warszawa 1972.


ŚWIATOWY ZWIĄZEK ŻOŁNIERZY ARMII KRAJOWEJ
Zarząd Okręgu Warszawa-Powiat
Środowiska: "Obroża" i "Grupa Kampinos"

ul. Braci Załuskich 7, 01-733 Warszawa
szzakowp@ibprs.pl