VII Obwód "Obroża" Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej
:::  Aktualna pozycja:  Obroża \ Wojskowa Służba Kobiet  :::

WOJSKOWA SŁUŻBA KOBIET W VII OBWODZIE "OBROŻA"


     Organizacja Wojskowej Służby Kobiet (WSK) VII Obwodu "Obroża" Okręgu Warszawskiego zapoczątkowana została jesienią 1941 r. Komendant "Obroży" ppłk Kazimierz Krzyżak "Bronisław-Kalwin" mianował referentkę służby kobiet Obwodu VII Helenę Nieć "Helenę-Bonę", ustalił też sposób kontaktowania się ze wszystkimi kobietami, które pracowały już wcześniej w różnych służbach bądź przy sztabie VII Obwodu, bądź też w poszczególnych rejonach "Obroży".

     Główną bazą, z której rekrutowały się kobiety - żołnierze Armii Podziemnej, było w pierwszym okresie walki z okupantem przedwojenne Przysposobienie Wojskowe Kobiet (PWK).

     Coraz liczniejszy napływ kobiet do wojskowych komórek konspiracyjnych spowodował konieczność ujęcia ich działalności w określone ramy organizacyjne, również w dowództwach niższych szczebli: obwodach i rejonach. Referentką WSK w sztabie Komendy Obwodu została Helena Nieć "Helena-Bona", a jej zastępcą Janina Rygiel "Żaba", referentką wyszkolenia 4 rejonów prawobrzeżnych w sztabie WSK "Obroży" została Anna Gałecka-Świętorzecka "Basia", natomiast dla 4 rejonów lewobrzeżnych Janina Młodzińska "Teresa". W skład sztabu WSK "Obroży" wchodziły ponadto dr Anna Hundtowa "Anna", referentka służby sanitarnej i jej zastępczyni Maria Wójcikowska "Maria"; Irena Swacińska "Misia"; referentka służby administracyjnej (NN) "Stasia", referentka służby gospodarczej: Jadwiga Odyniec-Zawadzka "Duda", referentka służby łączności: dr Anna Ptaszyca "Hanka" - referentka WSOP. Sekretariat komendanta Obwodu VII prowadziła Kazimiera Ziółkowska "Halina", a łączniczką sztabu WSK była Alina Kapłańska "Lala".

     W myśl założeń, naczelnym zadaniem WSK było werbowanie, zorganizowanie i przeszkolenie kobiet do służby wojskowej w okresie konspiracji i powstania. Od zaciągu do zgłoszenia do przydziału służbowego kobiety podlegały organom WSK. W czasie pełnienia służby podlegały dowódcom jednostek, do których zostały przydzielone.

     Zgodnie z wytycznymi, z wiosną 1942 r. zakres działalności kobiet, pozostających w czynnej służbie sił zbrojnych w kraju w okresie okupacji, obejmowały służby: w oddziałach łączności, sanitarnych, gospodarczych, OPL (obrony przeciwlotniczej) i przeciwpożarowych, wartowniczych, transportu, opieki nad żołnierzami pracy biurowej, dowództw oraz, w miarę potrzeby, udział w akcji dywersyjnej, wywiadowczej i propagandowej, jak też udział indywidualny bądź zespołowy w akcji powstańczo-bojowej. W ramach powyższych zadań kobiety-żołnierze zrzeszone w WSK Obwodu VII "Obroża" działały we wszystkich służbach.

     Po wydzieleniu wszystkich kobiet znajdujących się w oddziałach bojowych i dowództwach na terenie Obwodu VII i zaewidencjonowaniu ich w WSK, liczba kobiet-żołnierzy "Obroży" wynosiła około 600 osób. Do chwili wybuchu Powstania Warszawskiego liczba ta znacznie jeszcze wzrosła, osiągając liczbę ponad 600 osób dla rejonów prawobrzeżnych i tyle w przybliżeniu dla rejonów lewobrzeżnych, a więc łącznie tysiąc kilkaset kobiet-żołnierzy.

     Do zadań referentek do spraw ogólnoorganizacyjnych i spraw wyszkolenia dla rejonów prawobrzeżnych "Basi" i lewobrzeżnych "Teresy" należało mianowanie kandydatek dla poszczególnych rejonów, czuwanie nad przeszkoleniem wojskowym i fachowym, nad prawidłowym przydziałem do poszczególnych służb (łączności sanitarnej i gospodarczej), referowanie spraw z terenu swojej działalności na zebraniu sztabu WSK "Obroża". Ważną dziedziną działalności kobiet WSK był kolportaż. Jedne przywoziły prasę z Warszawy z prasowych punktów rozdziału (2 takie punkty były pod osobistym dozorem "Teresy" i dostarczały ją do odpowiednich komórek na swoich terenach, skąd inne kolporterki zabierały ją i odnosiły do punktów kontaktowych.

     Służby łączności i kolportażu były w czasie okupacji nie tylko ważnym, ale i trudnym i niebezpiecznym odcinkiem pracy kobiet "Obroży". Teren objęty działalnością konspiracyjną Obwodu VII był rozległy, łączniczki i kolporterki musiały przy wykonywaniu zadań korzystać z różnych środków lokomocji - kolei i kolejek wąskotorowych, przypadkowo spotkanych samochodów, ciężarówek albo konnych wozów - a często przemierzać wielokilometrowe trasy puste i nie zawsze bezpieczne, w deszczu, śniegu czy mrozie piechotą. Obciążone "kompromitującymi" materiałami, wobec częstych rewizji, zwłaszcza w kolejkach podmiejskich, były stale narażone na "wpadki". Toteż ich praca i postawa pełna oddania, poświęcenia, odwagi, opanowania i czujności zasługuje na specjalne uznanie i wyróżnienie.

Pomnik - Łączniczkom Armii Krajowej

     Szczególnym przeżyciem "Teresy", z odcinka jej pracy jako łączniczki i kolporterki, było następujące zdarzenie. Do punktu kolportażowego "Lilki", gdzie przebywała, wtargnęli żandarmi, szukając ukrywających się Żydów i dokonując szczegółowej rewizji. Na oczach Niemców, a nawet za ich zezwoleniem, pod pozorem, że są to koszulki, które zostawiła w lokalu do sprzedania, "Teresa" odebrała paczkę z prasą i wyniosła ją z lokalu.

     Cześć kobiet brała udział w obsłudze stacji nadawczo-odbiorczej, często z narażeniem życia. Przy nakryciu radiostacji w Piastowie wpadła w ręce okupanta jedna z kobiet, została wywieziona do Oświęcimia i już stamtąd nie wróciła.

     Kobiety-żołnierze z WSK "Obroża" brały także udział w przenoszeniu broni, odbiorze zrzutów spadochronowych, pracowały w wywiadzie wojskowym, dawały swoje lokale na "skrzynki" i kontakty. Znaczna liczba kobiet została wywieziona przez okupanta do różnych obozów, jak M. Jaźwińska "Teresa" i inne.

     Komendantkami rejonowymi WSK VII Obwodu były:

  •   Legionowo - "Brzozów" - Stanisława Olechno "Sława", później mgr Wanda Tomczyńska "Ala"
  •   Marki - "Celków" - Jadwiga Turska "Katarzyna"
  •   Rembertów - "Dęby" - Kilańska Helena "Bona"
  •   Otwock - "Fromczyn" - Zofia Maciejewska
  •   Piaseczno - "Gątyń" - M. Gogolewska, J. Olewińska "Maryla"
  •   Pruszków - "Helenów" - Maria Cichońska "Sylwestra", "Karna"
  •   Ożarów - "Jaworzyn" - Aniela Kwiatkowska "Irena" do X 1943, później Zofia Nast - "Danuta"
  •   Łomianki (Młociny) - "Łęgów" - Zofia Roesler "Polka", później Zofia Skonieczna-Kozłowska "Sowa"

Skrót relacji kpt. Heleny Nieć ps. "Helena"


ŚWIATOWY ZWIĄZEK ŻOŁNIERZY ARMII KRAJOWEJ
Zarząd Okręgu Warszawa-Powiat
Środowiska: "Obroża" i "Grupa Kampinos"

ul. Braci Załuskich 7, 01-733 Warszawa
szzakowp@ibprs.pl