VII Obwód "Obroża" Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej
:::  Aktualna pozycja:  Rejony Obroży / Rejon V - 'Gątyń' - Piaseczno / Miejsca walk i pamięci  :::

Miejsca walk i pamięci V Rejonu 'Gątyń' - Piaseczno

CHOJNÓW

LASY CHOJNOWSKIE
     Pomnik pułku AK "Baszta" w Lasach Chojnowskich. 26 listopada 2000 roku na polanie w Pilawie odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika głazu upamiętniającego walki i koncentrację oddziałów AK w sierpniu 1944 roku. Idea upamiętnienia powstała w Zarządzie Środowiska Pułku AK "Baszta" i innych Mokotowskich Oddziałów Powstańczych. W uroczystości wzięli udział żołnierze AK, uczestnicy tamtych wydarzeń, władze samorządowe Powiatu Piaseczyńskiego i Gminy Piaseczno, leśnicy, mieszkańcy Pilawy i Orzeszyna.

PRZY DRODZE PROWADZĄCEJ PRZEZ WIEŚ
     Płyta z piaskowca, z typowym wzorem, upamiętniająca 23 Polaków (w tym 5 braci Czapskich) zamordowanych przez Niemców w odwecie za nieudaną akcję zniszczenia oddziałów AK w Lasach Chojnowskich 25 sierpnia 1944 roku pod Zimnymi Dołami.

KLARYSEW

UL. SŁONECZNA, kościół parafialny Św. Bożej Rodzicielki Maryi
     Tablica w kościele upamiętniająca walki w czasie Powstania Warszawskiego Samodzielnego Batalionu Narodowych Sił Zbrojnych im. brygadiera Czesława Mączyńskiego. Samodzielny Batalion Narodowych Sił Zbrojnych im. brygadiera Czesława Mączyńskiego, dowódcy Orląt Lwowskich, został zorganizowany w 1942 roku na terenie Mirkowskiej Fabryki Papieru. Jego dowódcą był ppor. Florian Kuskowski ps. "Szary". W listopadzie 1943 roku batalion wszedł w skład Armii Krajowej. Tablicę odsłonięto 21 maja 1989 roku.

LAS KABACKI

     W latach okupacji miejsce masowych mordów dokonywanych na ludności Warszawy. Największa egzekucja miała miejsce 4 czerwca 1942 roku. Po wojnie ekshumowano ciała 133 osób, zamordowanych przez Niemców. Na podstawie protokołów ekshumacji i sprawozdań Referatu Grobownictwa PCK ustalono, że na terenie Lasu Kabackiego (obecnie Rezerwat Las Kabacki im. Stefana Starzyńskiego) Niemcy stracili, od zimy 1939 roku do czerwca 1944 roku, ponad tysiąc osób (Las Kabacki - około 400, okolice Dąbrówki i Moczydła - 640, okolice Pyr - 10), na ogół więźniów Pawiaka. Groby zostały starannie zamaskowane, ale pracownicy nadleśnictwa Kabaty potrafili je wskazać w 1946 roku. Szczegóły podaje Władysław Bartoszewski w Warszawskim pierścieniu śmierci 1939-1944 (Warszawa 1970, wyd. II rozszerzone).

UL. RYBAŁTÓW
     Wspólny grób więźniów Pawiaka rozstrzelanych przez hitlerowców na terenie Lasu Kabackiego. Były to potajemne egzekucje, mające na celu zatarcie śladów zbrodni. Jedna z nich odbyła się 4 czerwca 1942 roku, w Boże Ciało. Podczas ekshumacji w 1946 roku znaleziono w mogile ciała 46 mężczyzn i 1 kobiety. Liczba ofiar na tym terenie sięgała setek osób.

LATOSZKI

UL. LATOSZKI (w 1943 roku wieś Latoszki)
     Wolno stojąca płyta z piaskowca z napisem: "Miejsce uświęcone krwią Polaków poległych za wolność Ojczyzny. Pamięci czterech członków konspiracji zbrojnej poległych w dniu 12 maja 1943 roku w walce z żandarmami hitlerowskimi."
Napis niezgodny z faktografią. W istocie wydarzenia rozegrały się w niedzielę 9 maja 1943 roku, kiedy po nabożeństwie w pobliskim kościele rozpoczęły się ćwiczenia przeciwpancerne 1 plutonu kompanii O 1 por. Zdzisława Hecolda ps. "Zbójnik" i elewów szkoły podoficerskiej "Baszty". Ich zadaniem było przygotowanie przy Kępie Latoszewskiej "zasadzki". Grupą żołnierzy dowodził ppor. Zdzisław Ziembiński ps. "Jan", dowódca 1 plutonu. Reszta ćwiczących udawała powracających z kościoła w Powsinie, ich zadaniem było przejście marszem ubezpieczonym. Miejscowi volksdeutsche z Augustem Borauem na czele usiłowali zatrzymać nieznanych przechodniów. Jeden z kursantów Jerzy Wieczorkowski ps. "Zenek" rzucił w Niemca granatem, ale otrzymał postrzał w głowę. Żołnierze "Baszty" rozbiegli się, jednak Niemcom udało się zatrzymać kilku kursantów: Witolda Chmielewskiego ps. "Witold" oraz braci Kulińskich - Stanisława ps. "Kula" i Jana ps. "Czarny". Sprowadzeni z posterunku w Wilanowie żandarmi rozstrzelali 3 Polaków. Ich grób zrównano z ziemią. W sierpniu koledzy odkopali swych towarzyszy broni i zwłoki przenieśli na cmentarz w Powsinie. Dowódca kompanii por. "Zbójnik" meldował gotowość wzięcia odwetu na zbrodniarzach, ale KG AK zleciła akcję żołnierzom Szarych Szeregów Kedywu Komendy Głównej AK.

MIRKÓW

KOŚCIÓŁ ŚW. JÓZEFA
     We wnętrzu wmurowana tablica: "Tu w Mirkowie w 1942 r. powstał i działał Samodzielny Batalion Narodowych Sił Zbrojnych - od 1944 r. Armii Krajowej - im. Czesława Mączyńskiego pod dowództwem por. "Szarego". W dniu 1 sierpnia 1944 r. w godzinie "W" stoczył zwycięską walkę z okupantem niemieckim następnie walczył dalej w Lasach Kabackich i Chojnowskich. Tablicę ufundowali b. żołnierze batalionu. Mirków 1989 r."

PIASECZNO

UL. CHYLICZKOWSKA RÓG PRZESMYCKIEGO
     Obelisk poświęcony pamięci 40 rozstrzelanych powstańców warszawskich.

UL. KOŚCIUSZKI, cmentarz parafialny
     Kwatera poświęcona pamięci poległych w wojnie w 1939 roku, w czasie okupacji i w Powstaniu Warszawskim. Płyta z napisem: "Poległym za Ojczyznę 1939-1944". W zbiorowej mogile pochowano żołnierzy, którzy zginęli w bitwie o miasto 9/10 września 1939 roku. Złożono tu również ciała wszystkich poległych i rozstrzelanych w czasie Powstania Warszawskiego.

PISKÓRKA gmina Prażmów

     Głaz z tablicą wykonaną z brązu. Pomnik upamiętniający bitwę stoczoną w czasie Powstania Warszawskiego 11 sierpnia 1944 roku z atakującymi Niemcami. Treść napisu: "W hołdzie żołnierzom Armii Krajowej poległym w dn. 11.8.1944 r. we wsi Piskórka w walce z okupantem oraz pamięci mieszkańców tej wsi poległych podczas walk powstańczych oddziałów VII Obwodu AK "Obroża" Rejon V "Gątyń", batalionu "Krawiec" oraz kompanii leśnej "Szary" Samodzielnego Batalionu im. Cz. Mączyńskiego. W 45 rocznicę Powstania Warszawskiego kombatanci i społeczeństwo." Pomnik odsłonięto 12 sierpnia 1990 roku.

POWSIN

UL. PRZYCZÓŁKOWA (naprzeciw cmentarza parafii św. Elżbiety)
     Na założonym po wojnie cmentarzu znajdują się dwie zbiorowe mogiły żołnierzy AK. Tablice podają 65 nazwisk pochowanych i nieokreśloną liczbę bezimiennych. Przed wejściem na cmentarz stoi płyta z czarnego granitu z wyrytym obustronnie napisem: "Cmentarz Powstańców Warszawy" i znakiem Polski Walczącej. Panoramę cmentarza zamyka pomnik w kształcie obelisku krzyża obramowanego stylizowanymi skrzydłami husarskimi. Na cokole napis: "Bóg, Honor, Ojczyzna".
Tablice z szarego granitu ustawione po lewej i prawej stronie pomnika informują, iż do grobu zostały złożone szczątki poległych i pomordowanych żołnierzy AK, walczących w Lesie Kabackim, Lasach Chojnowskich, a także w grupie odsieczy ppłk. Mieczysława Sokołowskiego ps. "Grzymała".

POWSIN OSIEDLE

UL. PTYSIOWA 3, kościół Św. Trójcy parafia św. Elżbiety
     We wnętrzu wmurowana tablica: "Ś.P. żołnierzom Armii Krajowej V Rejonu Gontyń [winno być Gątyń - J.P.] - Jeziorna - Kabaty - Powsin VII Obwodu Obroża Warszawa Powiat, zmarłym, zaginionym i poległym w walkach o niepodległość Polski w latach 1939-1945. Rodziny i Towarzysze broni".

PYRY

UL. SZUMIĄCA, kościół św. Piotra i Pawła
     W okresie okupacji Pyry wchodziły w skład 5 Rejonu "Gątyń" VII Obwodu AK "Obroża". Silne wpływy miały tu również Bataliony Chłopskie. Pobliski Las Kabacki był miejscem egzekucji więźniów Pawiaka. W 1944 roku na jego terenie znajdowały się bazy zrzutowe. Dowodził nimi por. Stanisław Topór ps. "Wróbel", który po 15 sierpnia przeszedł kanałami ze Śródmieścia na Mokotów. Oddziałem osłony dowodził kpt. Mieczysław Sokołowski ps. "Dakowski". W grupie odsieczy ppłk. Mieczysława Sokołowskiego ps. "Grzymała" znajdowała się grupka żołnierzy AK z Pyr, wchodząca w skład kompanii "Krawiec" ppor. Stanisława Milczyńskiego ps. "Gryf", która po przebiciu się na Sadybę wzięła udział w walkach na Mokotowie, podporządkowana batalionowi "Ryś".
     We wnętrzu kościoła tablice epitafialne: "Ku wiecznej chwale i pamięci 128 pomordowanych przez okupanta w 1943 r. spoczywających na cmentarzu parafialnym w Pyrach.
Ś.P. Marian Wielogórski z Jeziorek Polskich rozstrzelany w Mauthausen 3.IV.1945 r.
Ś.P. Wojciech Rembelski, Wacław Fortuński rozstrzelani w Palmirach 17.IX.1940 r.
Ś.P. Marian Grochowski zginął w obozie 1943 r.
     Pamięci żołnierzy 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich im. gen. dyw. Gustawa Orlicz Dreszera, którzy oddali swe życie w walkach z hitlerowskim najeźdźcą w latach 1939-1945. Towarzysze broni.
"Żywią i bronią". Pamięci żołnierzy Batalionów Chłopskich obw. VIB Warszawa Powiat Lewobrzeżna w latach 1940-1945 walczących o Wolność i Niepodległość Polski.
Ślubuję i postanawiam w swoim sumieniu człowieczym i obywatelskim, że na każdym miejscu i we wszystkich okolicznościach walczył będę z najeźdźcą o przywrócenie całkowitej wolności Narodu Polskiego i Niepodległości Państwowej Polski na chrześcijańskich zasadach demokracji opartej. Tak Mi dopomóż Bóg" (z przysięgi B.Ch.). Warszawa Pyry 1984 r. Społeczeństwo."
     W kościele znajduje się również tablica poświęcona pamięci żołnierzy, łączniczek i sanitariuszek AK 5 Rejonu "Gątyń", Pyry-Dąbrówka-Piaseczno-Skolimów-Jeziorna-Powsin-Wilanów, walczących w latach 1939-1945 o niepodległość Polski. Tablicę odsłonięto 1 sierpnia 1988 roku.

SŁOMCZYN

CMENTARZ POWSTAŃCÓW
     Pomnik poświęcony pamięci żołnierzy II wojny światowej i żołnierzy AK 5 Rejonu "Gątyń" VII Obwodu "Obroża".

KOŚCIÓŁ ŚW. ZYGMUNTA
     Tablica granitowa wmurowana w ścianę kościoła: "Żołnierzom Armii Krajowej ze Słomczyna i okolic z plutonu 1700 Rejonu V Gątyń Obwodu VII Obroża walczącym w latach 1939-1945 z okupantem hitlerowskim w podziemiu i Powstaniu Warszawskim wiernym synom Ojczyzny i Kościoła katolickiego zmarłym i poległym w obronie wolności, godności i niepodległości narodu. W 40 tą rocznicę Powstania Warszawskiego koleżanki i koledzy. Słomczyn 1984 r."

STEFANÓW

     Las Chojnowski - pomnik i mogiła zbiorowa 109 więźniów Pawiaka zamordowanych tu przez Niemców w 1943 roku.

WILANÓW

UL. BIEDRONKI 1 A, kościół św. Anny
     Na jednej z zewnętrznych ścian świątyni wmurowano tablice: "…Żywią i bronią… Pamięci żołnierzy Batalionów Chłopskich i Rejonu I Wilanów Obwodu VIB Warszawa Powiat Lewobrzeżna walczących w latach 1940-1945 o Wolność i Niepodległość Polski.
Ślubuję, że walczyć będę z najeźdźcą o przywrócenie całkowitej wolności narodu polskiego i niepodległości państwowej Polski na chrześcijańskich zasadach demokracji opartej… Tak mi dopomóż Bóg (z przysięgi B.Ch.). Warszawa Wilanów 1986 r. Społeczeństwo".
     Tablica druga ma napis: "Żołnierzom Armii Krajowej V Rejonu Gątyń Wilanów - Powsin - Jeziorna - Skolimów - Piaseczno - Pyry VII Obwodu "Obroża" Warszawa Powiat poległym i pomordowanym w walce o niepodległość Polski 1939-1944.
Rodziny i Towarzysze broni".
     Poniżej tablica z nazwiskami poległych i pomordowanych.

UL. KLIMCZAKA (tzw. Kopciówka)
     Tablica poświęcona pamięci 67 Żydów rozstrzelanych w maju 1944 roku. Dokładna data egzekucji i nazwiska straconych nie są znane.

UL. WIERTNICZA 1, Zespół Pałacowo Parkowy Wilanów
     Na ścianie tarasu ogrodowego od strony północnej wmurowano tablicę upamiętniającą rozstrzelanych w sierpniu 1944 roku powstańców z 1 Pułku Szwoleżerów J. Piłsudskiego oraz grupy ppłk. Mieczysława Sokołowskiego ps. "Grzymała".

UL. WIERTNICZA W POBLIŻU BUDYNKU POCZTY, DAWNEJ STACJI KOLEJKI DOJAZDOWEJ
     Wolno stojąca tablica na podmurówce z piaskowca z napisem: "Stąd w styczniu 1945 roku 14 pp Ludowego Wojska Polskiego dokonał natarcia na wojska hitlerowskie i uniemożliwił im wysadzenie w powietrze Belwederu".

UL. WIERTNICZA 27, restauracja "Wilanów"
     Budynek neorenesansowy, mieszczący dawniej zajazd, przebudowany kilkakrotnie. Wzniesiono go wg projektu Franciszka Marii Lanciego w 1850 roku. Po wojnie, odbudowany w 1969 roku, został przeznaczony na lokal użytkowy. W ścianę budynku wmurowano tablicę z piaskowca: "W akcji odwetowej "Wilanów" w dniu 26.IX.1943 r. żołnierze Kedywu Komendy Głównej AK zdobyli wartownię żandarmerii hitlerowskiej znajdującą się w tym miejscu. Stoczyli walkę z lotnikami niemieckimi w parku wilanowskim. Zniszczyli posterunek żandarmerii na szosie powsińskiej oraz wykonali akcję w Kępie Latoszkowej".

UL. WIERTNICZA, skwer przy Cmentarzu Wilanowskim
     Tablica z czarnego granitu umieszczona na głazie narzutowym. Pod znakiem pułku AK "Baszta" i batalionu AK "Oaza" napis: "W dniach 15-21 sierpnia 1944 roku przez kordon wojsk niemieckich w Kabatach, Ursynowie i Wilanowie przebijały się z Lasów Chojnowskich oddziały powstańcze Armii Krajowej. W nocnym boju 18/19 sierpnia w grupie odsieczy "Grzymała" przedarli się na Sadybę żołnierze kompanii K 1, K 3 i O 2 pułku AK "Baszta" gr. art. "Granat" kompanii "Gustaw", "Krawiec", "Legun" i ckm bat. "Oaza". Wśród poległych w walce zginęli d cy odsieczy ppłk Mieczysław Sokołowski "Grzymała" i cichociemny kpt. Julian Kozłowski "Cichy" z Sadyby. Cześć Ich Pamięci!
Towarzysze broni - władze i społeczeństwo Wilanowa 27 września 1998 r."

UL. WIERTNICZA, Cmentarz Wilanowski
     Na prawo od głównego wejścia znajdują się dwie kwatery z 10 zbiorowymi grobami żołnierzy obrony Warszawy z 1939 roku, ponadto 7 kwater z 32 mogiłami zbiorowymi powstańców 1944 roku, poległych w walkach o Sadybę. Na cmentarzu pochowano m.in. ppłk. Mieczysława Sokołowskiego ps. "Grzymała" (1898-1944), dowódcę grupy odsieczy, byłego komendanta IV Obwodu AK Ochota i w latach 1940-1941 więźnia KZL Auschwitz. Poległ on w nocy z 18 na 19 sierpnia 1944 roku. Ciężko ranny na polu walki i nie odnaleziony przez podwładnych został dobity przez Niemców. Spoczywają tam także prochy kpt. Juliana Kozłowskiego ps. "Cichy" (1898-1944), cichociemnego, uczestnika kampanii 1939 roku i kampanii francuskiej 1940 roku, żołnierza spod Dunkierki, w 1943 roku skierowanego do Delegatury Rządu RP i przeniesionego na zastępcę Delegata Rządu na Wołyniu. W 1944 roku, osadzony w obozie niemieckim w Kowlu, uciekł z niego i przedostał się do Warszawy. Kawaler Orderu Virtuti Militari. Poległ w nocy z 18 na 19 sierpnia, gdy na czele niewielkiego oddziału z Sadyby szturmował pozycje niemieckie w Wilanowie.
     Olbrzymi kamień w kształcie Krzyża Virtuti Militari wskazuje miejsce spoczynku innego oficera AK: "Śp. Stanisław Riess de Riesenhorst 1887-1944, generał AK ps. "Budowniczy"".
Ppłk Riess był oficerem w stanie spoczynku, mieszkańcem Sadyby. Jesienią 1939 roku przystąpił do konspiracji. W 1944 roku pełnił funkcję Komendanta Placu Okręgu Warszawskiego AK. Poległ 1 sierpnia, gdy szedł objąć posterunek na Świętokrzyskiej.
     Wśród grobów mogiła sanitariuszki Haliny z Hercogów Zagrodzkiej ps. "Scarlett" (1922-1944), zmarłej 25 sierpnia z ran odniesionych podczas pełnienia obowiązków służbowych na przedpolach Sadyby.
     Przy grobach widnieje krzyż z napisem: "Poległym za Ojczyznę w bohaterskich zmaganiach z najeźdźcą w roku 1939 oraz w Powstaniu Warszawskim 1944. Cześć".
     Zbiorowa mogiła kryje szczątki żołnierzy dywizjonu AK "Jeleń", o czym informuje tablica: "Żołnierze Dywizjonu AK "Jeleń" polegli na Sadybie w Powstaniu 1-2.IX.1944 r. Por. K. Bronikowski "Kostecki" 41 lat, ppor. J. Grzebski "Wiktorowski" 38 lat, pchor. T. Doberski "Dobnia" 37 lat, pchor. J. Ruszczyński "Lis" 26 lat, pchor. L. Dunin "Włast" 26 lat, pchor. W. Grabiński "Pilawa" 19 lat, pchor. J. Trzciński "Kresa" 26 lat, chor. W. Drecki "Kawka" 17 lat, pchor. Z. Hellon "Kumpel" 17 lat, ułan W. Wcisło "Kmita" 56 lat, starszy ułan S. Książek "Mars" 20 lat, ułan NN "Kajtek" 14 lat. Cześć Im i chwała. Rodziny".

ZALESIE GÓRNE

     Tablica z piaskowca, wolno stojąca, poświęcona pamięci rozstrzelanych w 1943 roku 12 członków Szarych Szeregów z terenu 5 Rejonu "Gątyń".

ZIMNE DOŁY

     Głaz pomnik upamiętniający potyczkę stoczoną 25 sierpnia 1944 roku z Niemcami, którzy okrążyli kompanię leśną "Szarego" z Samodzielnego Batalionu im. Czesława Mączyńskiego, z zamiarem jej likwidacji. Z pomocą oddziału por. "Lancy" kompania przebiła się do okolicznych lasów. Pomnik odsłonięto 18 września 1994 roku.


ŚWIATOWY ZWIĄZEK ŻOŁNIERZY ARMII KRAJOWEJ
Zarząd Okręgu Warszawa-Powiat
Środowiska: "Obroża" i "Grupa Kampinos"

ul. Braci Załuskich 7, 01-733 Warszawa