VII Obwód "Obroża" Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej
:::  Aktualna pozycja:  Rejony Obroży \ Rejon IX - 'Lubicz' - Warszawa \ Zastępcza elektrownia  :::

Zastępcza elektrownia

     Ze względu na przewidywaną groźbę odcięcia dopływu energii elektrycznej oraz wody, w sztabie "Obroży" zapadła decyzja budowy własnej elektrowni oraz uruchomienia studni głębinowej. Robotami tymi kierował późniejszy dowódca elektrowni przy ul. Hożej 51 inż. Sobiesław Dajkowski "Florek". Współpracowali z nim mechanik "Jajczarni" Henryk Kulikowski "Michał", Tadeusz Baczyński "Damian" i grupa żołnierzy z tzw. oddziałów tyłowych.

     Z jednego z warsztatów mieszczących się na ul. Poznańskiej koło ul. Hożej przewieziono agregat prądotwórczy "Phänomen" o mocy około 15 kVA. Agregat ten zainstalowano w piwnicy głównego magazynu "Jajczarni", w sąsiedztwie warsztatu rusznikarzy.

     Z terenu Politechniki, jeszcze przed zajęciem jej przez Niemców, "Florek" wraz z przydzieloną mu grupą przenieśli prądnicę i inny sprzęt elektroniczny, mogący się przydać do budowy prowizorycznej elektrowni. Z zakładu Strójwąsa przy ul. Hożej 57 przeniesiono również silnik samochodowy oraz  prądnicę.

     "Florek" zainstalował rezerwowe połączenie energetyczne, wyprowadzone od jednego z transformatorów znajdujących się na terenie Politechniki od strony ul. Koszykowej, zasilanego bezpośrednio z Pruszkowa. Linia ta przebiegała przez teren Politechniki, przecinała ul. Noakowskiego w  kierunku hal targowych na ul. Koszykowej, biegnąc dalej w kierunku "Jajczarni".

     Jednocześnie trwały roboty związane z uruchomieniem studni głębinowej na terenie przy ul. Hożej 51. Agregat prądotwórczy "Phänomen" przygotowano do zasilania pompy elektrycznej studni głębinowej. Przeprowadzono również naziemną prowizoryczną instalację wodociągową w celu rozprowadzenia wody w rejony pobliskich posesji, dla umożliwienia zaopatrzenia w wodę ludności cywilnej, zamieszkującej okoliczne domy.

     Uliczne zdroje zbudowano na terenie zajmowanym przez siostry zakonne przy ul. Hożej 53, także na tyłach posesji przy ul. Poznańskiej 12 przy murze graniczącym z terenem "Jajczarni" (Hoża 51) oraz w podwórzu domu przy ul. Wilczej 51 róg Poznańskiej. Najwięcej ludzi gromadziło się przy punkcie czerpania wody na tyłach posesji Poznańska 13 graniczącej z posesją Hoża 49. Ponieważ miejsce to nie było osłonięte budynkami, pod kranem z  wodą wykonano z blachy dużą wannę, umożliwiającą szybkie czerpanie wody bez konieczności dłuższego przebywania w  miejscu narażonym na silny ostrzał. Instalację wodociągową poprowadzono również do szpitali polowych i  ważniejszych punktów dowodzenia.

     Po 20 sierpnia rejon Śródmieście-Południe został pozbawiony energii elektrycznej z Elektrowni na Powiślu oraz wody z sieci miejskich wodociągów. Przerwana została również rezerwowa linia energetyczna mogąca zasilać "Jajczarnię" z terenu Politechniki, która dostała się już w ręce Niemców.

     W tym czasie, po konsultacjach technicznych udzielonych przez prof. inż.  Włodzimierza Hellmanna (por. "Bila"), uruchomiono agregat prądotwórczy przy ul. Hożej 51, dzięki czemu można było, wprawdzie w niewielkim stopniu, zapewnić dla potrzeb zarówno powstańców, jak i ludności cywilnej, energię elektryczną oraz wodę z uruchomionej przy ul. Hożej 51 studni głębinowej.

     Do elektrowni kpt.  "Mechanika" przyłączono okoliczne szpitale, a przede wszystkim Główny Punkt Opatrunkowy - zespół szpitalny przy ul. Poznańskiej 11, pracownię rentgenologiczną prof. Witolda Zawadowskiego przy ul. Poznańskiej 17, gdzie zorganizowano salę operacyjną oraz Zakład Położniczo-Ginekologiczny "Sano" przy ul. Lwowskiej 13, przekształcony w szpital powstańczy z salą operacyjną.

     Elektrownia zasilała również w energię elektryczną fabrykę dźwigów Groniowskiego przy ul. Emilii Plater 10, której obrabiarki pracowały dla potrzeb rusznikarni produkując części do granatników. Odlewnia Braci Łopieńskich przy ul. Hożej 55 otrzymywała również energię elektryczną kpt. "Mechanika". Dowódcą elektrowni został inż.  Sobiesław Dajkowski "Florek".

     Ponadto elektrownia kpt. "Mechanika" zasilała rusznikarnię inż. Franciszka Przeździeckiego "Rafała" ze zgrupowania "Cieśli", która znajdowała się przy ul. Hożej 62 naprzeciwko "Jajczarni".

     Wobec stale rosnącego zapotrzebowania na energię elektryczną dowódca elektrowni "Florek" przy pomocy "Damiana" i "Michała" przygotowali trzeci agregat prądotwórczy, który stanowił rezerwę na wypadek uszkodzenia już pracujących agregatów.

     Uruchomiony agregat prądotwórczy "Phänomen" wytwarzał prąd zmienny, trójfazowy o napięciach 380/220 V. Umożliwiało to  zasilanie odbiorników siłowych (obrabiarki, pompa wodna), jak również pozostałych, pracujących na napięciu 220 V. 

     Ponieważ pobór energii elektrycznej przez pompę pochłaniał niemal całkowitą moc agregatu, zaopatrywanie ludności w wodę ograniczono do jednej godziny rano i jednej po południu.

     Wobec stale wzrastającego zapotrzebowania na energię elektryczną przystąpiono do pracy nad zainstalowaniem następnego agregatu prądotwórczego. Do budowy drugiego agregatu użyto silnika samochodowego oraz prądnicy sprowadzonej przez "Florka" z terenu Politechniki. "Florek" był jedynym specjalistą z zakresu generatorów elektrycznych i jego to głównie zasługą było uruchomienie drugiego agregatu. Agregat miał również moc około 15 kVA. Oba agregaty pracowały bez wzajemnej synchronizacji i były obsługiwane przez "Michała" i "Damiana".



"Błyskawica" - Radiostacja KG AK

     W nocy z 5/6 września przeniosła się do Śródmieścia-Południe Komenda Główna Armii Krajowej. Radiostacja Biura Informacji i  Propagandy Komendy Głównej "Błyskawica" została zainstalowana w oficynie przy ul. Poznańskiej 13 i  podłączona do elektrowni kpt. "Mechanika" przy ul. Hożej 51.

     Do Śródmieścia-Południe została również przeniesiona radiostacja Komendy Okręgu, dowodzona przez por. Ottona Wiszniewskiego "Topolę" (cichociemnego). Została ona zainstalowana przy ul. Wilczej 54 i podłączona do elektrowni kpt. "Mechanika".

     Do elektrowni tej przyłączono również placówkę informacyjno-radiową "Anna", mieszczącą się przy ul. Marszałkowskiej 62, wyposażoną w radiostację nr 02 Komendy Obszaru, uruchomioną początkowo przy ul. Wilczej 27, potem przy ul. Noakowskiego 20 oraz radiostacje 09 i 09A po ich ostatecznym umieszczeniu przy il. Poznańskiej 12.

          

     Radiostacja Komendy Głównej "Błyskawica", nadająca swój program kilka razy dziennie, informowała na bieżąco cały świat o tym, co działo się w Warszawie. Niemcy dosyć szybko dokonali namiarów pozwalających na zlokalizowanie radiostacji. W  dniu 8 września w godzinach popołudniowych niemiecki samolot zbombardował z lotu nurkowego oficynę, gdzie była umieszczona "Błyskawica". Na szczęście radiostacja nie uległa zniszczeniu i została natychmiast przeniesiona do budynku na tyłach Biblioteki Publicznej przy ul. Koszykowej 26, gdzie pracowała aż do upadku powstania. Ze względu na dużą odległość od elektrowni przy ul. Hożej 51, do zasilania "Błyskawicy" wykorzystano nieczynny kabel wysokiego napięcia, biegnący wzdłuż ulicy Koszykowej.

     Elektrownia kpt.  "Mechanika" pracowała jeszcze przez długi czas nawet po upadku Powstania Warszawskiego.

por. Tadeusz Baczyński "Damian"
strzelec grupy kpt. "Mechanika"
później w bat. "Zaremba-Piorun"


ŚWIATOWY ZWIĄZEK ŻOŁNIERZY ARMII KRAJOWEJ
Zarząd Okręgu Warszawa-Powiat
Środowiska: "Obroża" i "Grupa Kampinos"

ul. Braci Załuskich 7, 01-733 Warszawa
szzakowp@ibprs.pl